Globaal is de prijs van de meest courant gekochte voedingsproducten in het voorbije anderhalf jaar (1) gestegen met 7,18% (2). Dit globale cijfer verbergt, zoals zo vaak, grote verschillen. In diezelfde periode zijn de meest duurder geworden producten in de lijst die de FOD Economie opvolgt, de volgende: uien (89%), prei (69%), ronde peren (57%), aardappelen (53%), limonades met thee-extracten en diepgevroren gerechten op basis van vis (20%). We zien ook dat bepaalde voedingsproducten die we dagelijks consumeren, sterk in prijs gestegen zijn: kijk maar naar de kippeneieren en meel (13%), melk (12%), bakmargarine (10%), brood (7%)...

Al zijn die cijfers (nog) niet alarmerend, ze moeten toch gerelativeerd worden want de voedingsproducten vertegenwoordigen maar 12% van de korf van de goederen die elk jaar door de Belgische gezinnen geconsumeerd worden. Dat volstaat echter wel om het gevoel van inflatie te doen opflakkeren bij de Belgische gezinnen. Het is een feit dat wij als consumenten bijzonder gevoelig zijn voor de prijsverandering voor onze courante aankopen en dat wij ook gevoeliger zijn voor de prijs van de producten waarvan we de geconsumeerde hoeveelheid moeilijk kunnen verminderen, zoals het geval is voor de voedingsproducten.

Er zijn meerdere redenen voor die stijging van de voedselprijzen. De vraag naar bepaalde producten neemt toe terwijl het aanbod niet volgt. Integendeel: in bepaalde landen, zoals in België, is de voedselproductie door de weersomstandigheden minder goed geweest en werd de kwaliteit ervan aangetast, zoals voor tarwe geldt. Ten gevolge van de stijging van de brandstofprijzen zijn ook de productie- en vervoerkosten gestegen. Al die elementen hebben hun weerslag op de prijzen van de voedingsproducten.

De grootste stijging van de vraag naar voedingsproducten vindt haar oorsprong in de verhoging van de levensstandaard, die de inwoners van de opkomende landen, zoals Brazilië, India en China, in staat stelt om meer vlees te consumeren. Die toename van de vraag naar dierlijke eiwitten leidt tot een stijging van de vraag naar diervoeders. Omdat er voor de productie van één kilogram vlees tussen 7 en 10 kilogram plantaardig voer nodig is, heeft die trend grote gevolgen voor de vraag naar diervoeders.

De afname van het aanbod aan voedingsproducten heeft meerdere oorzaken. Eerst en vooral is er de opkomst van de biobrandstoffen, die ertoe leidt dat de voedings- en voederteelten vervangen worden door teelten voor brandstoffen, zowel ethanol (door de gisting van maïs en suikerriet, bijvoorbeeld) als biodiesel (door de omwerking van plantaardige oliën zoals sojaolie tot brandstof). Het probleem is dat het gebruik van meer oppervlakte voor de biobrandstoffen zorgt voor een afname van de beschikbare velden voor voedingsproducten. De afname van de productie van voedingsproducten leidt tot een stijging van de prijs van die producten. Die ontwikkeling heeft ook gevolgen voor andere producten dan die welke voor biobrandstof dienen. Neem bijvoorbeeld de prijs van olijfolie: die is gestegen als gevolg van het gebruik van andere oliën in de biobrandstoffen. Het probleem is wereldwijd zo groot dat de verslaggever van de Verenigde Naties voor het recht op voedsel, Jean Ziegler, geëist heeft dat er een internationaal moratorium zou worden uitgeroepen voor de productie van biobrandstoffen zodat de prijsstijging voor de voedingsproducten zou kunnen worden tegengegaan.
Verder zijn de weersomstandigheden. Na een strenge winter hebben Australië en het oosten en zuidoosten van Europa nu te lijden van een droogte die de oogsten aantast. Gevolg: de tarweoogst in Australië is door de extreme droogte met 25 miljoen ton afgenomen tot nog 10 miljoen ton. In het noorden van Europa bedreigt het slechte weer de kwaliteit van het graan. In Groot-Brittannië staan de velden door overstromingen onder water. In België mogen we niet vergeten dat we dit jaar een zomerse lente hebben gehad, gevolgd door een regenachtige zomer. Resultaat: de planten zoals tarwe hebben heel vroeg kiem geschoten en werden daarna in hun groei geremd. De oogsten zijn dus behoorlijk mager. Bovendien heeft de regen in de zomer ervoor gezorgd dat veel groeten en fruit al rot waren op het ogenblik dat de oogst begon. Dat betekent een rendement dat met 100kg/ha 2% (3) lager ligt en een afname van het aantal tonnen productie met 7% in de hele Belgische productie van de landbouwteelten, met uitzondering van de opbrengst van de weiden, die 3,5% hoger uitvalt.

En hoe is de situatie voor de melk? Melkpoeder wordt door de telers gebruikt als voer voor hun vee, zoals kalveren. Bijgevolg zien we voor de zuivelproducten dat de vraag naar melk toeneemt terwijl de productie ervan afneemt. De productie neemt af omdat veel kleine melkproducenten in tal van landen hun activiteit hebben moeten stopzetten vanwege de hoge basisinvesteringen die nodig zijn en de lage prijzen die hun productie maar opbracht. Maar ook door het weer, zoals de droogte in Australië, bijvoorbeeld, die de melkproductie heeft verminderd met 1 miljard liters op een wereldproductie van 620 miljard liters. Daaruit volgt een stijging van de prijs van melk, maar ook van de daarvan afgeleide producten zoals yoghurt, kaas of ontbijtgranen, met een verwachte stijging van wel 10% tegen het einde van het jaar.

En ten slotte is er de olieprijs: de recente evolutie van de prijs per vat heeft de brandstofprijzen de hoogte ingejaagd. Aangezien de voedingsproducten niet vanzelf in de winkels terechtkomen, maar er voornamelijk per boot en per vrachtwagen naartoe vervoerd worden, heeft die stijging van de brandstofprijzen haar weerslag op de prijs van de vervoerde producten. Bepaalde producten, bijvoorbeeld van de tuinbouw, moeten geteeld worden in verwarmde serres. Ook daar volgt de productprijs de stijgingen van de productiekosten. Andere voedingsproducten hebben ook een prijs die sterk beïnvloed wordt door de olieprijzen. Voor brood, bijvoorbeeld, zijn de energieprijzen veel belangrijker dan de prijs van het meel. En als dan zowel de energieprijs als de meelprijs stijgt, blijft het resultaat niet lang uit. Voor wat de broodprijs betreft, betreuren wij de vrijmaking van de prijs van het witbrood (sinds 1 juli 2004), die ondanks het feit dat een prijsstijging voor de andere broden er niet door vermeden werd, toch nuttig was omdat toch minstens de prijsstijgingen voor dit product dat we dagelijks consumeren beperkt gehouden werden.

En wat zal de toekomst brengen? Hoewel het aandeel van de voedingsuitgaven in de totale consumptiekosten van de gezinnen gestadig afnam tot in 2000, zien we sinds de overgang naar de 21ste eeuw dat die trend is omgekeerd. Zullen de voedselprijzen nog stijgen? Wij denken van wel, tenzij de oorzaken van de prijsstijgingen voor voeding die we nu zien zouden verdwijnen, maar dat verwachten wij niet. We zullen dus een structurele stijging van de voedselprijzen meemaken. Nog een geluk dat de koers van de zo omstreden euro ons vandaag de dag een grote dienst bewijst: de prijzen van veel voedingsproducten en van alle olieproducten evolueren immers in USD ($). Doordat de waarde van de euro (€) ten opzichte van de $ blijft stijgen, zorgt dat voor een relatieve prijsdaling voor de ingevoerde producten. Met andere woorden: de relatieve stijging van de voedselprijzen zou nog groter zijn als we niet zo een sterke munt hadden.

Zouden de voedselprijzen dalen als de oogsten beter waren en de olieprijzen zakten? Wij denken het niet, want als we het voorbeeld van de mosselen nemen, zien we dat een portie in de goedkopere restaurants vóór de crisis van drie jaar geleden ongeveer 8 € kostte. Na de crisis kostte een portie 10 €. Ondertussen is de productie verbeterd, maar verwacht maar niet dat je ergens mosselen zult kunnen eten voor minder dan 11,95 €. Hoe komt dat? Dat komt doordat de producenten van de algemene stijging van de prijzen profiteren om die van hun producten ook op te trekken, maar dan wel zonder dat ze die prijzen terug laten zakken wanneer de productiekosten dalen.

Om daartegen iets te doen, zien wij maar één oplossing: je koopgewoonten veranderen. Hierna volgen enkele tips om de effecten te verzachten. Koop hoeveelheden in functie van je behoeften! Probeer zo goed mogelijk de nodige hoeveelheden in te schatten in functie van het type product, de bewaartijd en de geconsumeerde hoeveelheid in het gezin. Een voorbeeld: het is nutteloos om 2 kg vis te kopen in promotie als je alleenstaande bent, maar eenmaal per week vis eet en niet beschikt over een diepvriezer waarin je het deel dat je niet vers opeet kunt bewaren. Maak een boodschappenlijstje om impulsieve aankopen te vermijden! Winkelen met een lijstje in de hand van alle producten die je nodig hebt, maakt het mogelijk om enkel die afdelingen te doorlopen waar je moet zijn en zo word je minder in de verleiding gebracht om spontaan nog andere zaken in je winkelkar te laden. Koop seizoensproducten! Die worden doorgaans aangeboden tegen interessantere prijzen. Vermijd oververpakking! De producten in individuele verpakkingen zijn altijd duurder. Wanneer je voorverpakt fruit koopt, betaal je ook de verpakking tegen dezelfde prijs als die welke geldt voor het product! Geef de voorkeur aan leidingwater boven flessenwater! Leidingwater kost 240 maal minder dan mineraalwater in een fles. Vermijd verspilling en het moeten weggooien van voedingswaren! Als je inkopen doet, is het belangrijk dat je goed kijkt naar de vervaldatum en vooral naar de uiterste verbruiksdatum van het product alsook naar de bewaarvoorschriften. Een voorbeeld: voedingswaren die in de winkel in koeltogen liggen, moeten gekocht, vervoerd en terug in een koelkast gelegd worden binnen een termijn van maximum 2 uren (en nog sneller als de buitentemperatuur hoog is!). Je moet dus vermijden dat je gekoelde producten koopt als je niet in staat bent om de aanbevolen bewaartermijnen en -omstandigheden te respecteren!

Adriaan Meirsman
Economisch Adviseur OIVO

(1)Tussen 1 januari 2006 en 1 juli 2007
(2)Bron: NBB, berekeningen OIVO
(3)Bron NBB, berekeningen OIVO