Begin maart 2011 heeft de gezinskorf een waarde van 594,47 euro (1).

In de voorbije twaalf maanden is de waarde van de gezinskorf met 21,21 euro (+3,39%) gestegen. Vandaag de dag moet een gemiddeld gezin over 2.576 euro per maand beschikken om aan alle uitgaven het hoofd te kunnen bieden.
In februari volgde, in het kielzog van de prijsstijging voor de olieproducten, een stijging van de prijs van energie, elektriciteit, gas en stookolie.

De prijzen stijgen

De druk op het productenaanbod, die resulteert uit de hoge vlucht van de prijzen van de landbouwgrondstoffen, leidt heel vaak tot een stijging van de prijs voor de (eind)verbruiker, ook al zien de landbouwproducenten daardoor vreemd genoeg niet altijd hun inkomens stijgen. Zo komen de graantelers vandaag de dag nog wel rond, maar hebben de vleesproducenten het knap moeilijk. En hoewel het voor de consument al enkele maanden te verwachten was dat die prijsstijging voor de grondstoffen (energie, granen, oliën, melk enz.) een weerslag zou hebben op de prijzen van de verwerkte producten, zijn er een aantal vastgestelde prijsverhogingen die ons de wenkbrauwen doen fronsen.

Er zijn veel verklarende factoren voor die prijsstijgingen

Het vermenigvuldigingseffect

Producenten maken misbruik van de stijging van de prijs van de grondstoffen om een substantiële verhoging van hun eindprijs te rechtvaardigen. In feite vermenigvuldigen zij hun inkoopprijs met een coëfficiënt (X3, X10 ...), waardoor de verkoopprijs niet alleen de verhoging van de prijs van de grondstoffen dekt, maar ook een aanvullende marge inhoudt die net altijd terecht is. Enkele voorbeelden: de tarwe vertegenwoordigt maar 8% van de prijs van een brood. de prijs van een vat olie beïnvloedt de prijs aan de pomp maar voor 23%; de brandstof maakt maar 27% uit van de productiekost van de luchtvaartsector.

Het mosseleffect

Wanneer de prijs van de mosselen stijgt in Zeeland, stijgt de prijs in het restaurant. Maar wanneer de prijs in Zeeland daalt, daalt de prijs in het restaurant niet. In feite steekt de tussenpersoon – de restauranthouder in dit geval – de verworven winst gewoon op zak. Zo zal hij bij een latere nieuwe prijsstijging niet snel opnieuw zijn prijs mee moeten verhogen, wat dan de indruk zal wekken dat hij minder duur is. Hetzelfde effect zien we ook voor de frieten die in snacks en frituren verkocht worden.

De slechte weersomstandigheden en de behoefte aan biobrandstoffen

Over het hele jaar 2010 genomen, bereikte de stijging van de voedingsprijzenindex van de FAO (Food and Agriculture Organisation) een recordpeil van 231, ofwel een verhoging met 25% door de stijging van de koersen van de granen en van suiker. De uitzonderlijke weersomstandigheden in bepaalde delen van de wereld en de behoefte aan biobrandstoffen verklaren voor een deel die evolutie.

FAO-index van de evolutie van de voedingsprijzen

Marktspeculaties

De professionele kopers (tussenhandelaars) proberen reserves aan te leggen, terwijl de producenten hun aanbod terugschroeven in de hoop om later tegen een betere prijs te kunnen verkopen. Volgens Der Spiegel heeft Anthony Ward – de grote baas van Armajaro, een handelshuis voor landbouwproducten gesticht in 1998 en tevens eigenaar van een beleggingsfonds – een indrukwekkende hoeveelheid termijncontracten gekocht. Het gaat in totaal om contracten voor de levering van 241.000 ton cacao, d.i. ongeveer 7% van de jaarlijkse wereldproductie, goed voor een waarde van 1 miljard dollar! Genoeg om een sterke prijsbeweging op de cacaomarkt teweeg te brengen: medio juli kwam die prijs dan ook op zijn hoogste peil in 33 jaar te staan.

De prijsveranderingen zijn sectoraal

De prijsveranderingen kunnen verschillen naar gelang van de sectoren en de producten. Soms spelen daarbij objectieve redenen, die verband houden met het oplopen van de kostprijs van de producten. Maar vaak zijn de markten niet efficiënt omdat niet alle operators over dezelfde informatie beschikken.

De moeilijkheden die zich voordoen, zijn:

• De ondoorzichtige markt: gebrek aan transparantie van de prijzen en van de winstmarges. Op energievlak illustreert het meningsverschil over de prijs van de nucleaire rente duidelijk dat probleem, net zoals de krachtverhouding die ongunstig uitdraait voor de consumenten en de overheid.
• Ondoorzichtige tarieven. De klachten die dagelijks bij het OIVO binnenkomen, benadrukken hoe moeilijk het voor de consumenten is om bepaalde facturen te lezen waarop, zoals in het geval van de triple play (vaste telefonie, internet, digitale televisie), het bedrag van de toegestane korting niet vermeld staat en dus moeilijk vergeleken kan worden met de beloofde korting. De mondelinge telefonische overeenkomsten moeten door de consumenten vaak gecontroleerd worden want er worden nogal wat "fouten" vastgesteld. Waarop de operators van hun kant reageren met te zeggen dat de consument zijn factuur maar moet nazien. De factureringsfouten zijn vaak moeilijk te controleren en de klachten die het callcenter daarover krijgt, zijn een echte hindernisloop.
• Het gebruik van oneerlijke praktijken, zoals het telefonisch pesten of het aanzetten tot tariefwijziging. De klanten telkens opnieuw en heel vaak opbellen met de aandrang om van operator te veranderen, waarbij vaak maar gedeeltelijke en gekleurde informatie verstrekt wordt, is daar een voorbeeld van. Daarbij denken we bijvoorbeeld aan de klassieker van de callcenteroperator die belt en niet preciseert dat het aangeboden voordeel leidt tot een verandering van de aard en de duur van het contract, zoals de maand vooropzeg die aan het contract van onbepaalde duur vastzit, wordt omgezet in een nieuw contract voor een jaar.
• De aanwezigheid van een oligopolie en het ontbreken van concurrentie: de afwezigheid van echte concurrentie zorgt ervoor dat de grootste actoren op de markt forse winsten binnenrijven en hoge prijzen aanhouden. De markten van de telefonie en van de energie zijn twee goede voorbeelden daarvan.
• De greenwashing: de ecologische witwasserij die producenten toepassen, bevordert geenszins de productie van groene en duurzame energie, maar doet de prijzen alleen maar verhogen. Sommige energieproducenten aarzelen niet om kernenergie als weinig vervuilend voor te stellen of om wetens en willens te "vergeten" te vermelden dat de opslag van kernafval voor ernstige problemen zorgt.
• De gevraagde prijs weerspiegelt niet de prijzenevolutie op de markt. In de huursector wordt de huurprijs geïndexeerd op de verjaardatum van het contract zonder de realiteit van de marktprijs te weerspiegelen. Daar komt nog bij dat sommige eigenaars er niet voor terugschrikken om bij de intrek van een nieuwe huurder een substantiële verhoging van de huurprijs aan te rekenen. Nochtans veroudert het goed dag na dag en is het niet coherent dat de prijs stijgt zonder dat de kwaliteit verbetert.
  Wat de telefonie betreft blijven de tarieven bij ons hoger dan die in de andere Europese landen en volgen de vastgestelde prijsdalingen niet de verwachte verminderingen.

Oorzaken van de stijging van de prijs voor bepaalde producten

Soms kunnen producenten de prijsverhogingen niet recupereren onder druk van hun kopers, zoals de markthandelaars of de grootdistributie. De varkenstelers hebben de prijs van hun grondstoffen zien exploderen: +45% op één jaar tijd (januari 2010 – januari 2011). Dat is heel zwaar als je weet dat de voeders 60 à 62% uitmaken van de kostprijs van een varken. Op vandaag haalt een kilogram varkensvlees een verkoopprijs van ongeveer 1 à 1,10 euro voor de teler, maar de kostprijs voor diezelfde teler bedraagt 1,35 euro… De verkoopprijs aan de eindverbruiker is identiek gebleven of zelfs gedaald.

Voor een betere consumentenbescherming

Om te antwoorden op de bezorgdheid van de consumenten is het goed te beschikken over efficiënte mechanismen voor het reguleren van de prijzen. Het OIVO draagt zijn steentje bij aan het debat door enkele noodzakelijke aanpassingen voor te stellen met betrekking tot:

• Automatische indexatie van de overheidsprestaties: sommige verhogingen die verband houden met de taksen, heffingen, fiscale barema's, boetes en overheidssteun maken vaak het voorwerp uit van een indexatie gekoppeld aan de prijzenindex. Die automatische indexatie moet eens goed geanalyseerd worden, vooral in tijden van hoge inflatie, wanneer de indexverhoging een meeslepend effect heeft. In diezelfde denktrant moet vermeden worden dat de ontvangen overheidssteun leidt tot een prijsverhoging voor die producten en diensten die gesubsidieerd worden.
• Huurprijzen, die vaak te snel geïndexeerd worden in verhouding tot de reële evolutie van de marktprijs. Het zou goed zijn om een kliksysteem uit te werken dat de huurverhogingen en –verlagingen enigszins afvlakt in functie van de evolutie van de vastgoedmarkt en om de investeringen van huurders in energiebesparende maatregelen aan te moedigen. Ook zou bij de verandering van huurder enkel een prijsverhoging die gekoppeld is aan een verbetering van de kwaliteit van de woning aanvaard mogen worden.
• Prijzencontrole: het Prijzenobservatorium, dat binnen de federale overheidsdienst gesticht werd, moet volop een actieve rol spelen in de analyse van de winsten van de producenten en distributeurs en zich voor de moeilijke markten interesseren. Als bijvoorbeeld bepaalde verkopers zonder aarzelen hun prijs verhogen terwijl de grondstoffen maar lichtjes duurder worden, moet het observatorium ze kunnen identificeren. Maar doordat de overheid sinds de jaren 1970 de prijzencontrole heeft laten vallen, uitgezonderd voor nog enkele luttele producten, is de knowhow verdwenen en kan de handelaar/distributeur ongeveer doen wat hij maar wil. En dat de politieke wil bij de minister van Economie ontbreekt, draagt daar nog extra toe bij. Sectoren zoals apotheek, energie of telefonie moeten met voorrang geanalyseerd worden.
  Waarom zouden we geen werk maken van betere controle op de prijzen van geneesmiddelen door een openbare aanbesteding te organiseren tussen de diverse merken van een zelfde geneesmiddel of van gelijkaardige medicamenten volgens het KIWI-model?
  Waarom zouden we de prijs niet koppelen aan het publiek en de marge die het genereert. Een goed uitgevoerde prijzencontrole zou het mogelijk maken om over precieze indicators te beschikken. Op die manier zouden prijsstijgingen ingeperkt kunnen worden voor producten waar een prijsverhoging de bescheiden inkomens het hardst benadeelt.
• De concurrentiespeling versterken: de alternatieve operators (in telefonie of energie) zijn altijd goedkoper dan de historische operators. De klachten moeten binnen een redelijke termijn behandeld worden. Enkele pistes voor het verbeteren van de concurrentie zijn: het beperken van de contracten tot 12 maanden en de omzetting in onbeperkte duur met mogelijkheid om het contract te beëindigen zonder dat een nieuw contract van 12 maanden aangeboden mag worden, met name in de sectoren van de telefonie en de energie; de strenge beperking van de opzegkosten; de omkadering van de gezamenlijke aanbiedingen; en de grotere aansprakelijkheid van de dienstverstrekker bij pannes.
  Mogen we er, als voorbeeld, nog op wijzen dat de klacht die het OIVO indiende betreffende de prijsafspraken binnen de grootdistributie (COMEOS, ex-FEDIS), nog altijd niet behandeld werd door de Raad voor de Mededinging?
  Het zou ook nuttig zijn om de producten die synoniem zijn van duurzaamheid te identificeren en hun verwerving aan te moedigen, terwijl de producten van minder goede ecologische kwaliteit bestraft worden. Producten die moeilijk betaalbaar zijn voor de consumenten met beperkte inkomens of goederen/diensten met een overdreven hoge marge kunnen beter in collectieve aankopen gebundeld worden, om zo te zorgen voor een meer gelijke bedeling via herverdeling onder de laagste inkomens.

De Gezinskorf - Maart 2011

(1)Raming van de uitgaven die een gemiddeld gezin in de loop van een week moet doen.
(2)Merk op dat het mechanisme voor het verhogen van de kerosineprijs zich van weinig transparante formules bedient, waarbij gedacht zou kunnen worden dat er geen enkel verband is tussen de gevraagde prijs en de vastgestelde reële kostprijs.
(3)Voor wat de telefonie betreft, blijven de tarieven hoger dan die in de andere Europese landen en volgen de vastgestelde prijsverlagingen de verwachte dalingen niet.