De koopkracht is niet gedaald

Dankzij het mechanisme van de automatische loonindexering is de koopkracht van de gezinnen niet gedaald. De prijsstijgingen werden gecompenseerd door de stijgingen van de lonen. Toch voor de consumenten die over inkomens beschikken waarop de loonindexering toegepast wordt. Anderzijds zien mensen die hun baan verliezen, hun inkomens ook afnemen. Dat feit ondersteunt de vraag om een verhoging van de lage inkomens om een evolutie te waarborgen die equivalent met die van de gewone lonen verloopt.

De prijzen variëren

Terwijl de waarde van de korf van de huisvrouw sinds augustus 2008 met 3,34% gedaald is, zijn er een aantal producten en diensten waarvoor een even sterke prijsstijging werd opgetekend en andere waarvoor een even sterke prijsdaling is opgetreden.

De klimmers

De meest spectaculaire prijsstijgingen hebben betrekking op de voedingsproducten, en dan vooral op de groenten buiten seizoen zoals sla, tomaten en paprika's, en op groenten die vernield werden door de vrieskou, zoals prei. Maar bij de kruidenier hebben ook de droge groenten, olie, conserven, mosterd, graanproducten (inclusief de ontbijtgranen), snoepgoed en diervoeders prijsstijgingen van meer dan 10% op enkele maanden tijd doorgemaakt.
Bepaalde non-foodproducten die evengoed seizoensgebonden zijn, ondergaan ook sterke prijsstijgingen. We denken bijvoorbeeld aan snijbloemen, waarvan de prijs ook gekoppeld is aan de wet van vraag en aanbod: zie de spectaculaire prijsstijging in de aanloop naar Valentijnsdag.
Voor andere minder seizoensgebonden producten worden ook prijsstijgingen opgetekend. De sector van de cosmetica en van de onderhoudsproducten heeft zijn prijzen verhoogd (kijk maar naar aftershave, tandpasta, zeep, afwasproduct, enz.).
De openbare diensten van zowel De Post als de spoorwegen zijn duurder geworden, evenals de culturele diensten. Een aantal gezondheidsdiensten werd ook duurder, net als de verzekeringen.

Het "mossel"-effect

Terwijl bepaalde prijsstijgingen voortvloeien uit de stijging van de prijs van de grondstoffen (ingrediënten en energie), leidt een daling van de prijs van die grondstoffen niet tot een even grote daling van de productprijzen.
De verwerkers of kleinhandelaars (inclusief de horeca) anticiperen heel vaak op een afname van de marges, vooral wanneer de producten niet altijd vergelijkbaar zijn.

De dalers

Naast de klimmers hebben we ook tal van grote prijsdalingen [link naar de specifieke pagina De prijzen die met meer dan 5% gedaald zijn sinds augustus 2008] mogen optekenen. Het seizoenseffect is opnieuw aanwezig om bepaalde prijsdalingen te verklaren, zoals van fruit (citroenen, appels (1), kiwi's, sinaasappelen), van groenten (uien, wortelen) of van vissen en schelpdieren (grijze garnalen, zeetong, kabeljauw).
De daling van de prijs van aardappelen wordt verklaard door hun kenmerken als seizoensproduct met een gespreid seizoen (aardappelen worden geplant in maart, geoogst in september en bewaard tot de maand juni van het volgende jaar). In 2006 was de oogst catastrofaal, met een zeer klein rendement, wat tot een prijsstijging leidde. De jaren 2007 en 2008 waren meer stabiel en lieten ruimte voor een daling van de prijzen voor de oogst van die twee jaren.
De daling van de prijs van graanproducten heeft geleid tot een daling van de meelprijs, maar niet van de broodprijs, al hebben bepaalde winkelketens niet geaarzeld om reclame te maken met een prijsdaling voor dit product.
De crisis heeft geleid tot een daling van de olieprijzen, en een heel sterke prijsdaling... met bijna 50% prijsvermindering. De evolutie van de levenscyclus van het product verklaart ook de prijsdaling voor bepaalde technologische producten zoals de geheugenkaart, de MP3/MP4-speler, de computer, de DVD of de opneemtoestellen. Bij elke technologische stap vooruit - in ons voorbeeld een toename van de geheugencapaciteit of van de prestaties - verliezen de oudere producten van hun waarde en dalen de prijzen. Gelijktijdig neemt het aantal kopers toe en stijgen de verkoopcijfers. Bijgevolg daalt de prijs nog meer.

Prijsafspraken en oligopolie

Prijsafspraken kunnen een verklaring zijn voor bepaalde hoge tarieven. Tussen januari 2006 en maart 2009 is de gemiddelde prijs van brood van 1,69 € naar 1,99 € gestegen, d.i. een stijging met 18%. En die prijsstijging kan niet enkel verklaard worden door de stijging van de prijs van tarwe (2) of van energie: de energieprijs daalt trouwens momenteel.
Wat de broodprijs betreft is het nuttig te herhalen dat het VEBIC, het verbond van Vlaamse bakkers, veroordeeld werd (3) tot een boete van 29.120 euro voor onwettige afspraken. Het VEBIC had niet geaarzeld om een berekening- en prijsaanpassingsysteem te ontwikkelen dat, volgens de Raad voor de Mededinging, de bakker ertoe aanzette om zijn verkoopprijs te verhogen.
Een jaar geleden schreef de Figaro (4) in een artikel dat "Neuf groupes, fabriquant des marques parmi les plus connues au monde, sont suspectés d'avoir participé à une vaste entente sur leurs tarifs en France. Parmi ces suspects figurent Unilever, Colgate Palmolive, SC Johnson ou Henkel dont les produits sont présents dans les placards de tous les ménages... Johnson raconte que, depuis la fin 2004, [Ces groupes] avaient pris l'habitude de se téléphoner très régulièrement et de tenir des réunions secrètes. Des e-mails étaient également échangés, tandis que des études de marché réalisées par des sociétés spécialisées étaient mises en commun. L'essentiel des données transmises concernait bien sûr leurs parts de marché respectives dans les produits d'entretien et les insecticides notamment, mais aussi les prix que chacun pratiquait. Ils partageaient également des informations commerciales sur les conditions que leurs clients les distributeurs accordaient à chacun. Parmi celles-ci, figuraient les demandes formulées par la grande distribution qui voulait leur faire payer l'intégralité de la réduction des prix... Sentant le vent tourner en sa défaveur, Colgate décidait à son tour de se confier au Conseil de la concurrence. Le groupe américain lui avoue avoir participé à une autre entente avec Procter et Unilever, sur le marché des produits corporels, cette fois."
In de speelgoedsector bracht de Raad voor de Mededinging een verticale prijsafspraak aan het licht in Frankrijk. De Raad veroordeelde daarop 5 leveranciers en 3 distributeurs van speelgoed tot een totale boete van 37 miljoen euro voor het maken van prijsafspraken ten nadele van de consumenten voor de verkoop van hun producten tijdens de kerstperioden. Carrefour, MaxiToys en JouéClub hadden afspraken gemaakt met hun leveranciers om één prijs per stuk speelgoed te verkrijgen en zo elke concurrentie op te heffen. Omdat dit niet de eerste keer was, werd Carrefour veroordeeld tot het betalen van boetes voor een totaal bedrag van 27,4 miljoen euro (5) .
In België vestigde het OIVO in 2008 de aandacht op de moeilijkheden die consumenten ondervonden bij de gegroepeerde aankopen van stookolie. De afname van de winstmarges van de distributeurs hebben ongetwijfeld wel iets te maken met de druk die op die laatstgenoemden uitgeoefend werd opdat zij ofwel de prijsvermindering zouden weigeren ofwel hun aanbod zouden annuleren. Zonder enige twijfel bestaan er nog andere onwettige afspraken. Het werk van het prijzenobservatorium en van de Commissie van de Concurrentie zou moeten leiden tot een betere transparantie van de markten.

Meer weten?

De prijzen die met meer dan 5% gestegen zijn sinds augustus 2008
De prijzen die met meer dan 5% gedaald zijn sinds augustus 2008

Achter een prijs kan een andere prijs verborgen zitten

Bij de analyse van de officiële statistieken betreffende de stijging en de daling van de prijzen is de lezer geneigd te besluiten dat de gemiddelde evolutie van bepaalde producten de gemiddelde prijsstijgingen of -dalingen weerspiegelt. Maar dat is helemaal niet het geval. Zo tonen de prijsnoteringen die het OIVO uitvoerde, dat de winkelketens en de merken niet aarzelen om bepaalde prijsverhogingen te verdoezelen met behulp van verbazende commerciële strategieën zoals de verhoging van de prijs van de distributeurmerken, waar het voor de consument moeilijk blijkt te zijn om prijzen te vergelijken, de verandering van de productsamenstelling naar een mindere kwaliteit, de vermindering van het totale gewicht, het gebruik van koppelverkoop of voorverpakte verkoop.

De consumenten maken zich zorgen

Eerder paradoxaal maken de consumenten zich zorgen over de evolutie van de prijzen en over de crisis.
Een OIVO-studie toonde in maart 2009 aan dat 2 op de 3 consumenten van plan zijn om hun uitgaven te veranderen als de inkomens zouden stagneren en de levensduurte zou blijven stijgen. Bovendien zijn ze nu bezorgder over de toekomst want in september 2008 was (maar) 1 op de 2 van plan om zijn/haar uitgaven terug te schroeven. Die bezorgdheid vertaalt zich in de eerste plaats in een bereidheid om de uitgaven voor uitgaan, vrijetijdsbesteding, reizen, kleding, telecommunicatie, gas, elektriciteit en water te verminderen.
Maar alle consumenten hebben niet dezelfde kijk op de stagnering van hun inkomens. Sommige, zoals de lage inkomens, hebben al budgetbeperkingen doorgevoerd en moeten ofwel nieuwe uitgavenposten zoeken waar ze kunnen besparen, ofwel teruggeschroefde posten nog meer inperken. De beleving en de perceptie van de toekomst verschilt sterk tussen de beroepen en de sociale groepen. De hoge sociale groepen en de gezinnen met twee personen zijn minder vaak dan de andere sociaalprofessionele categorieën met een laag inkomen, zoals de arbeiders of de personen zonder beroep, van plan om hun consumptiegedrag bij te sturen. In Wallonië en in Brussel zeggen de inwoners dat ze geneigd zijn om in geval van een (nieuwe) daling van de koopkracht nogmaals hun uitgaven terug te schroeven.

Seizoensproducten kopen: een must!

(1)De productie in 2007 was uitstekend, maar het strengere toezicht op de lastenkohieren, de kosten van de geïntegreerde bestrijding, de logistiek en de enorme stijging van de kostprijs van de meststoffen die op basis van gas gemaakt zijn, zouden de stijging van de prijzen in 2007 verklaard hebben. Sindsdien werden de kosten door de productie geabsorbeerd en de opbrengst van het jaar 2008 was uitstekend: de prijzen zijn dus gedaald.
(2)Terwijl tarwe voor 10% meespeelt in de prijs van het brood in het Verenigd Koninkrijk en voor 5% in het Franse stokbrood, wordt ervan uitgegaan dat tarwe in België voor 8% mee de prijs van het brood bepaalt.
(3)Het besluit van de Raad voor de Mededinging erkent dat verenigingen hun leden mogen informeren over de evolutie van de kosten om ze in staat te stellen om hun kostprijsstructuur beter te berekenen. Het systeem dat door het VEBIC werd uitgewerkt, ging echter te ver. De verschillende onderdelen van de kostprijs waren vastgelegd en voor elk van die rubrieken ontvingen de leden geregeld informatie over het gemiddelde stijgingspercentage van de kosten en dit in de vorm van een echt kostenschema. Bovendien werden de gemiddelde stijging van de verschillende onderdelen en de stijging van alle kostenelementen gekoppeld aan de laatste bij ministerieel besluit vastgelegde prijs. Die koppeling werd weerspiegeld in een index van de broodprijs die aangaf in welke mate de kosten gestegen waren in verhouding tot de laatste maximumprijs. Dit systeem beperkte zich niet tot het overbodig maken voor een bakker van het berekenen van zijn kostprijs, maar zette hem ook aan tot het verhogen van zijn verkoopprijs door hem te toetsen aan de index van de broodprijs, en dit los van de eigen kostenstructuur. Volgens de Raad ging het hier dus wel om het bijsturen en op elkaar afstemmen van de prijzenpolitiek van de leden van de vereniging, die een groot deel van de bakkers in Vlaanderen vertegenwoordigt.
(4)Neuf géants de l'entretien suspectés d'entente (= Negen groten in de schoonmaaksector verdacht van prijsafspraken (vert.)), Anne Salomon, Le Figaro, 27 februari 2008.
(5)Bron: "Autorité de la Concurrence". Les fournisseurs en cause se sont entendus avec l'ensemble de leurs distributeurs afin que leurs produits soient vendus au même prix dans tous les points de vente. Ils ont parallèlement mis en place des actions de surveillance du marché et de police des prix, auxquelles ont activement participé les distributeurs. Durant les périodes de Noël des années 2001 à 2003 (1), les fournisseurs en cause se sont respectivement entendus avec leurs distributeurs pour faire cesser toute concurrence entre points de vente et obtenir un prix de détail unique pour chacune de leur référence. Ces ententes verticales se sont accompagnées d'actions de "police des prix" de leur part, auprès des distributeurs « déviants » afin de faire remonter le prix des jouets « posant problème » et obtenir un réalignement rapide. Les nombreux errata publiés par les distributeurs pour rectifier a posteriori - et toujours à la hausse - les prix indiqués dans leur catalogue de Noël en témoignent. Les trois distributeurs sanctionnés ont également participé activement à ces actions de police :

• C'est notamment le cas de Carrefour, qui a mis en place, pendant plusieurs années successives, une opération intitulée « Carrefour rembourse 10 fois la différence », incitant les consommateurs à effectuer une veille des prix pour son compte. Utilisant les remontées d'informations relatives aux demandes de remboursement des consommateurs, Carrefour est intervenu systématiquement auprès des fournisseurs concernés pour qu'ils « règlent le problème » du produit moins cher constaté chez ses concurrents.
• C'est également le cas de MaxiToys, qui a accepté à de nombreuses reprises de remonter ses prix à la demande de ses fournisseurs, alors que - se fournissant au Benelux à des prix d'achat inférieurs - il est en mesure de proposer des prix de détail plus avantageux pour le consommateur. A cet égard, le dirigeant de MaxiToys a indiqué lors de l'instruction que « Afin que MaxiToys ne perturbe pas le marché français, les fabricants de jouets français nous présentent les tarifs d'achat en France et nous demandent de nous aligner sur le SRP [seuil de revente à perte] français. Cela évite de perturber le marché et nous permet d'obtenir des marges supérieures et par conséquent de gagner de l'argent. »
• C'est enfin le cas de EPSE, tête du réseau JouéClub, qui a participé à la police des prix conduite par Goliath et par MegaBrands en 2002.

Le Conseil a considéré que les distributeurs sanctionnés ne pouvaient justifier leurs interventions auprès des fournisseurs, en vue de faire remonter les prix de leurs concurrents, par l'obligation de respecter la législation sur la revente à perte et cela d'autant plus que le dossier a réuni – pour la généralité du secteur – de nombreux indices démontrant que le seuil de revente à perte avait été artificiellement rehaussé (identité du seuil de revente à perte pour tous les points de vente, quel que soit le distributeur, imprécision des services de coopération commerciale, qui ne sont pas spécifiés ni individualisés, rendant ainsi impossible la vérification de la réalité de la prestation offerte, intégration dans la coopération commerciale de services qui relèvent à l'évidence de l'acte d'achat-vente, présentation faussement conditionnelle de ristournes).