Fietsen spaart het milieu en is goed voor de gezondheid. Reden genoeg om zoveel mogelijk te fietsen. Maar fietsen is zeker niet zonder risico's. Ongevallen met fietsen kunnen te maken hebben met de verkeerssituatie en de infrastructuur, maar ook met gedrag van de fietser en de veiligheidsaspecten van de fiets en zijn onderdelen en attributen.

Cijfers

In 2000 kwamen 125 fietsers om het leven door een ongeval. In 1999 kregen 512 slachtoffers van fietsongevallen medische verzorging op de spoedgevallendiensten van 3 ziekenhuizen. Dit is bijna 4 % van alle ongevallen in de privé-sfeer. Op basis van deze gegevens en die van andere jaren schat men dat jaarlijks ongeveer 12.500 fietsers wegens een letsel door een ongeval de hulp opzoeken van de spoedgevallendienst van een ziekenhuis. Ongeveer 10% zou in het ziekenhuis worden opgenomen.

Uit de gegevens die verzameld werden via het EHLASS (European Home and Leisure Accident Surveillance System) blijkt dat jongens en mannen iets meer risico lopen op een fietsongeval dan meisjes en vrouwen. Kinderen tot en met 5 jaar en senioren ouder dan 65 jaar blijken echter de risicogroepen te zijn.

Viervijfden van de fietsongevallen zijn valpartijen. 25% van de ongevallen bij kleine kinderen zijn beknellingen tussen fietsspaken. Naast de fiets als betrokken product veroorzaken fietsonderdelen in meer dan 11% van de gevallen het letsel.

De aard van het letsel is vrij uiteenlopend: van kneuzingen tot fracturen. De bovenste ledematen raken het vaakst gewond. Bij 7% van de fietsongevallen worden de hersenen of de schedel getroffen. Kinderen, vooral in de leeftijdsgroep van 5 tot 9 jaar, vormen een belangrijke aandachtsgroep en gezien de omvang en de ernst van hoofdletsels bij kinderen is een verhoogde aandacht meer dan gerechtvaardigd. De ongevallen waarbij de hersenen of de schedel gewond raken, zijn de ergste en de hospitalisatiegraad (39%) is hierbij het hoogst.

De studie wijst op enkele tekortkomingen in het EHLASS: uit de gegevens blijkt niet altijd of het slachtoffer bestuurder was of passagier; fietsstoeltjes voor kinderen zijn niet opgenomen in de lijst van gecodeerde producten; de gegevens bevatten geen informatie over het al of niet dragen van beschermingsmiddelen, zodat de doeltreffendheid hiervan niet nagegaan kan worden.

De studie bekijkt nochtans heel wat veiligheidsaspecten van fietsen en fietstoebehoren en doet voorstellen voor regelgeving en normering. Ook mogen informatie en preventie niet verwaarloosd worden.

Veilige fietsen

Aan de kwaliteit en veiligheid van fietsen kan nog heel wat verbeterd worden. De minimale veiligheidsvereisten en de inhoud van de handleiding zouden bij KB moeten worden vastgelegd. De rijwielen zouden volledig rijklaar gemonteerd en afgesteld moeten zijn door een vakhandelaar vooraleer ze verhuurd of verkocht mogen worden. Europese normen zijn in voorbereiding en zouden de technische veiligheidsaspecten moeten beschrijven om een minimaal veiligheidsniveau te bereiken. Fietsen zouden uitgerust moeten zijn met degelijke wielbeschermers om beknellingen tussen de wielspaken te voorkomen. Deze wielbeschermers moeten stevig genoeg zijn om aan schoppen van kinderen te kunnen weerstaan. Kinderfietsen zouden uitgerust moeten zijn met een kettingbeschermer zodat bepaalde lichaamsdelen of de kleding van kinderen er niet tussen geklemd kunnen geraken.

Kinderfietsen met vaste pedalen (doortraprem) zijn af te raden omdat het voor een kind moeilijk is om de voeten op draaiende pedalen te houden en de voorwaartse beweging af te remmen. Kinderfietsen worden het best uitgerust met één handrem en één terugtraprem.

Fietsgedrag

Veilig fietsen kan geleerd worden. Kinderen vormen een grote risicogroep: hun rijgedrag is nog onstabiel en hun bewegingen zijn vaak onvoorspelbaar. Door hun nog tengere lichaamsbouw, het gebrek aan ervaring en hun onvoorspelbaar gedrag vormen zij een kwetsbare groep. Kinderen moeten verkeersregels en rijvaardigheden aanleren. Studies tonen aan dat opvoeding van kinderen over fietsveiligheid de kans op een fietsongeval vermindert.

Er zijn zelfs voorstellen om praktische lessen over veilig fietsen op te nemen in het basisprogramma van scholen.

Fietshelmen

Fietsongevallen waarbij het hoofd geraakt wordt, zijn in het algemeen de ernstigste ongevallen. Het dragen van een fietshelm kan het aantal hoofdletsels bij ongevallen en de ernst ervan sterk verminderen. Ondanks de voordelen die een fietshelm biedt, raakt deze in ons land maar langzaam ingeburgerd. De negatieve aspecten van de helm wegen bij de consument nog zwaarder door dan de voordelen. Het invoeren van een helmplicht voor fietsers zou verschillende negatieve effecten hebben, zoals het dalen van het aantal fietsers en een daaruit volgende toename van hart- en vaatziekten door onvoldoende beweging. Daarom gebeurt de introductie best stapsgewijs: het is aan te raden de aandacht eerst te richten op jonge kinderen van 5 tot 7 jaar, hier is namelijk de minste weerstand te verwachten van zowel ouders als kinderen. Een fietshelm moet wel comfortabel en passend zijn. Daarnaast kan de ontwikkeling van een helm die kinderen zelf "gaaf" en "cool" vinden, de introductie bij jongeren bevorderen. Ook volstaat een eenmalige promotieactie niet. Alleen verschillende opeenvolgende campagnes hebben effect op lange termijn. Zowel kinderen, ouders als verzorgers moeten voorgelicht worden over het nut en het goed en veilig gebruik van fietshelmen. Bij de verkoop van een nieuwe (kinder)fiets zou gratis een fietshelm geleverd kunnen worden. Scholen zouden opbergplaatsen voor fietshelmen moeten voorzien.

Slechts 1 op 4 fietshelmen voor kinderen werd door Testaankoop als "goed" beoordeeld. Gelukkig vangen alle helmen de schok in voldoende mate op als de fietser met zijn hoofd de harde ondergrond raakt. De veiligheid van de helm moet verbeterd worden op gebied van de afwerking: de aanwezigheid van kinbeschermers, gaas tegen insecten in de ventilatieopeningen; op het gebied van de gebruiksaanwijzing: advies voor de aankoop en het gebruik in de taal van de streek waarin de helm verkocht wordt; op het gebied van de degelijkheid: bij een botsing mag de sluiting niet opengaan en mogen de riemen niet loskomen. Ouders die een fietshelm voor hun jonge kinderen wensen te kopen, moeten weten dat speciale kinderhelmen met een groene sluiting bestaan. Ze beschermen bij een ongeval even goed als de gewone fietshelmen, maar zijn veiliger wanneer kinderen de helm op het hoofd houden bij het gewone spelen (al dan niet in speeltuinen) of bij het boomklimmen.

Fietsstoeltjes

Fietsstoeltjes zijn onontbeerlijk om kinderen op de fiets te vervoeren. Hiervoor bestaat in België echter geen enkele verplichting.

Kinderen tot 6 jaar zouden op de fiets in een stoeltje moeten zitten. Deze stoeltjes moeten uitgerust zijn met degelijke voetbeschermers om beknellingen tussen fietsspaken te voorkomen. Deze voetbeschermers moeten stevig genoeg zijn om aan kinderschoppen te weerstaan. Het fixatiesysteem dat het stoeltje aan de fiets bevestigt, moet voldoende doeltreffend zijn zodat het stoeltje niet kan loskomen. Het CEN/TC 252 werkt momenteel aan een Europese ontwerpnorm voor fietsstoeltjes. De consument moet bij de aankoop duidelijke informatie krijgen over de montage en het verstellen van het zitje, de aanbevolen leeftijd en het gewicht van het kind waarvoor het zitje geschikt is en over het veilig gebruik ervan.

C. Renard, "Fietsongevallen. Studie op basis van de EHLASS-gegevens België 1999", september 2001. Te bestellen bij OIVO, Riddersstraat 18, 1050 Brussel, tel. 02/547.06.24, fax 02/547.06.01, e-mail pascale.latour@oivo-crioc.org, 150 BEF.